Performatief eten, wat is het en waar komt het vandaan?
We leven in een tijd waarin wat we eten overal zichtbaar is. Op sociale media delen we kleurrijke smoothie bowls, eiwitrijke lunches of juist “cheat meals”. Calorieën worden bijgehouden, stappen vastgelegd, macro’s berekend en de uren waarin wel of niet gegeten mag worden, worden gedeeld. Eten lijkt steeds vaker iets te zijn wat we laten zien, in plaats van iets dat aansluit bij wat we nodig hebben of waar we naar verlangen. Maar wat gebeurt er eigenlijk als eten met name een “performance” wordt?
Wat is performatief eten?
Performatief eten betekent dat je eetgedrag niet langer met name wordt gestuurd door de signalen van je eigen lichaam, maar steeds meer door hoe je wilt overkomen op anderen. Je kiest een salade omdat dat “gezond” en “gedisciplineerd” oogt, je slaat een dessert af omdat je bang bent voor een opmerking of je plaatst bewust een foto van je “voedzame” lunch omdat die past bij het beeld dat je van jezelf wilt laten zien.
En nee, dat gaat niet alleen over sociale media en het delen van foto’s van je maaltijden. Ook in het dagelijks leven zijn we ons vaak veel bewuster van hoe ons eetgedrag eruitziet voor de buitenwereld, dan we zelf doorhebben. We bestellen vaak iets anders wanneer we met collega’s lunchen dan wanneer we alleen zouden zijn. In dat geval zouden we misschien zonder nadenken een uitsmijter of een broodje kroket bestellen, maar in gezelschap kiezen we ineens voor de salade of de pokébowl. Soms eten we ook net wat minder wanneer iemand meekijkt. Alleen thuis zouden we nog een extra boterham pakken als we merken nog niet genoeg te hebben gegeten, maar in gezelschap pakken we die extra boterham toch maar niet. Ook voelen we vaak de behoefte om uit te leggen waarom we vandaag wél een gebakje nemen (“ik heb al gesport”), of juist waarom we ervoor kiezen om het af te slaan (“ik ga nog uit eten). Alsof niet alleen ons eetgedrag wordt beoordeeld, maar ook ons karakter. Alsof een salade iets zegt over discipline en een stuk appeltaart over een gebrek daaraan.
We lijken onszelf steeds vaker af te vragen: “Wat zegt mijn eten over mij?” Terwijl de veel belangrijkere vraag eigenlijk zou mogen zijn: “Waar heeft mijn lichaam vandaag behoefte aan?”
Op het moment dat eten een middel wordt om waardering, goedkeuring, controle of erkenning te krijgen, verschuift de aandacht ongemerkt van binnen naar buiten. Dan eten we niet langer vooral vanuit honger, verzadiging of plezier, maar vanuit de wens om te voldoen aan verwachtingen. En juist daar begint de verbinding met jezelf langzaam te vervagen.
De psychologie achter performatief eten
Vanuit de psychologie van eetgedrag is dit een interessant proces. Ons eetgedrag wordt namelijk door veel meer beïnvloed dan alleen honger. Ook o.a. onze opvoeding, eerdere ervaringen, emoties, cultuur en de mensen om ons heen spelen een belangrijke rol in de keuzes die we maken.
Al op jonge leeftijd leren we dat eten niet alleen iets is wat je doet omdat je lichaam daarom vraagt. We krijgen complimenten wanneer we ons bord leegeten, leren dat snoep eerst “verdiend” of achteraf gecompenseerd moet worden en krijgen mee dat sommige voedingsmiddelen “goed” zijn en andere juist “slecht”. Later komen daar boodschappen bij over gezondheid, lichaamsgewicht, discipline en succes. Zonder dat we het merken, nemen we die overtuigingen over en gaan ze deel uitmaken van hoe we naar onszelf kijken.
Langzaam verschuift onze aandacht daardoor van binnen naar buiten. In de psychologie noemen we dat externalisatie. Dat betekent dat we steeds minder vertrouwen op onze eigen ervaringen en lichamelijke signalen, en ons steeds meer laten leiden door externe normen, verwachtingen, overtuigingen en oordelen.
We eten omdat het volgens een voedingsschema tijd is om te lunchen, niet omdat we honger voelen. We kiezen voor magere kwark omdat dat als gezond wordt gezien, terwijl we misschien eigenlijk behoefte hebben aan iets heel anders. We voelen ons schuldig na een koekje, en niet omdat ons lichaam daar last van heeft, maar omdat we hebben geleerd dat het een “slechte keuze” is.
Hoe sterker die externe stem wordt, hoe zachter de stem van ons lichaam nog klinkt.
Wanneer eten een manier wordt om jezelf te bewijzen
Performatief eten gaat daarom over veel meer dan voeding alleen. Het raakt aan ons zelfbeeld, onze (eet)identiteit en aan de behoefte om erbij te horen. Want als gezondheid wordt gezien als een teken van discipline en succes, is het logisch dat we via ons eetgedrag willen laten zien dat ook wij die eigenschappen bezitten.
We gedragen ons alsof we voortdurend worden bekeken, zelfs wanneer niemand daadwerkelijk naar ons kijkt. Dat voortdurende zelfbewustzijn kost ontzettend veel energie. Niet alleen omdat je bezig bent met wat je eet, maar vooral omdat je voortdurend bezig bent met wat jouw eetgedrag over jou zou kunnen zeggen.
Waarom controle vaak averechts werkt
Veel mensen ervaren controle over eten als iets positiefs. Het geeft een gevoel van veiligheid en houvast. Toch laat de psychologie van eetgedrag zien dat juist die voortdurende controledrang leidt tot escalaties in ons eetgedrag, maar er ook voor zorgt dat eten constant in je hoofd zit.
Hoe meer regels je jezelf oplegt, hoe meer mentale ruimte eten inneemt en hoe meer food noise je ervaart. Je bent bezig met calorieën, portiegroottes, gezonde keuzes en uitzonderingen. Je beoordeelt jezelf na iedere maaltijd en probeert de volgende dag eventuele “fouten” weer te herstellen. Het gevolg is dat eten steeds belangrijker wordt.
Ironisch genoeg vergroot dat de kans op overeten, eetbuien of het gevoel de controle kwijt te raken. Omdat je lichaam en brein voortdurend proberen een balans te herstellen wanneer je natuurlijke behoeften langdurig worden onderdrukt.
Intuïtief eten is de beweging van buiten naar binnen
Daarom voelt intuïtief eten voor veel mensen in het begin zo spannend. Het vraagt namelijk precies het tegenovergestelde van wat we jarenlang hebben geleerd. In plaats van luisteren naar regels, leer je weer luisteren naar jezelf. In plaats van jezelf af te vragen hoeveel calorieën iets bevat, word je nieuwsgierig naar wat je lichaam nodig heeft. In plaats van te eten vanuit controle, leer je eten vanuit vertrouwen.
Intuïtief eten nodigt je uit om opnieuw contact te maken met je honger, je verzadiging, je smaak, je energie en je emoties. Je lichaam is immers een veel betrouwbaarder kompas, dan de eindeloze stroom aan regels en meningen van buitenaf.
Een gezonde relatie met eten begint bij een gezonde relatie met jezelf
Performatief eten gaat veel verder dan het eten an sich. Het gaat over de vraag hoeveel ruimte jij jezelf geeft om volledig jezelf te zijn, zonder voortdurend te zoeken naar goedkeuring van anderen.
Durf je een keuze te maken die past bij jouw behoefte, ook als die niet aansluit bij wat anderen “gezond” of verstandig vinden? Kun je genieten van eten zonder dat je jezelf daarna hoeft te verantwoorden? En kun je accepteren dat jouw lichaam iets anders nodig heeft dan de nieuwste voedingshype voorschrijft?
Hele belangrijke vragen om jezelf eens te stellen als je merkt dat je vaak anders eet wanneer je je in gezelschap bevindt, vaak foto’s deelt van de maaltijden die jij als “goed” bestempelt of de neiging hebt je te moeten verantwoorden of verdedigen als je een taartje neemt.
Een gezonde relatie met eten bestaat bij de gratie van een gezonde relatie met jezelf en jezelf mogen zijn. Tijd om daar aan te gaan werken als je merkt dat je daar nog niet bent.
.
Dit artikel is geschreven door drs. Diana van Dijken. Sinds 2015 werkzaam als Voedingspsycholoog, expert in de psychologie van eetgedrag en het ontwikkelen van een gezonde relatie met eten en jezelf, eigenaar van het Centrum voor Intuïtief Eten en medeoprichter van Gewichtsneutraal Netwerk Nederland.
Vind je mijn blogs leerzaam of inspirerend? En wil je mij ondersteunen in het kunnen blijven schrijven van blogs, het maken van podcasts en het ontwikkelen van gratis tools, cursussen, challenges en masterclasses? Dan help je mij enorm met een kleine maandelijkse bijdrage. Dat kan al vanaf €1 per maand. Als dank ontvang je toegang tot exclusieve content. Alvast onwijs bedankt!
